Aksolotl uzvunu nasıl yeniden büyütüyor? Blastemadan iskelete

Sağlık ve Yaşam5 dk okumaYazar: KolayOnline Bilim Masası

Editoryal onay: AZURA Bilim Editörü

Aksolotl uzvunu nasıl yeniden büyütüyor? Blastemadan iskelete — kapak görseli

Meksika'nın başkenti Mexico City'nin güneyinde, Xochimilco'nun kanallarında yaşayan aksolotl (Ambystoma mexicanum), laboratuvarların en tuhaf model organizmalarından biri. Su altında kalan, dış solungaçlarıyla larva görünümünü ömrü boyunca koruyan bu semender, kesilen bacağını — kas, kemik, kıkırdak, sinir, damar ve deri dahil — yeniden büyütebiliyor. Kuyruğunu, çenesini, omuriliğini ve kalp dokusunun bir kısmını da yenileyebiliyor.

Bu yetenek, "insan da yakında uzuv yeniler" başlıklı haberlere sık sık malzeme oluyor. Gerçek tablo daha ilginç ve daha sınırlı. Aksolotlun yenilenmesi sihirli bir kök hücre havuzuna değil, birbirini izleyen çok sayıda hücresel karara dayanıyor. Bu kararların bazıları son yirmi yılda çözüldü; bazıları hâlâ açık.

Yara neden nedbe değil de yeni bir bacak oluyor?

Bir memelide bacak kesildiğinde vücut hızla yarayı kapatır: fibroblastlar kolajen salgılar, doku büzüşür ve iz kalır. Aksolotlda ilk saatler benzer başlar; kesik yüzeyi kaplayan epidermis, yara epidermisini oluşturur. Ancak sonrası ayrışır. Yara epidermisinin altında hücreler çoğalmaya başlar ve günler içinde blastema adı verilen, kesik yüzeyin ucunda şişkinlik yapan bir progenitor hücre yığını oluşur.

Yara epidermisinin rolü pasif bir örtü olmakla sınırlı değil. Bu doku, altındaki hücrelere çoğalma sinyalleri gönderen geçici bir organizatör gibi davranıyor; kesilen sinirlerden gelen sinyallerle birlikte "apikal ektodermal kap" benzeri bir bölge oluşuyor. Bu bölge çıkarıldığında ya da sinir bağlantısı kesildiğinde blastema oluşsa bile büyüme duruyor. Yani yenilenme, tek bir hücre tipinin değil, yara örtüsü, sinir ve bağışıklık hücrelerinin birlikte kurduğu bir "niş"in işi.

Blastema, uzvun yalnızca eksik kısmını üretir. Omuz ile el arasında nereden kesilirse kesilsin, hayvan dirseğin altını kaybettiyse yalnızca dirseğin altını geri yapar. Bu "eksik parçayı tamamla" kuralı, yenilenmenin bir beden haritasına ihtiyaç duyduğunu gösterir.

Blastema bir kök hücre çorbası değil

Uzun süre kabul edilen görüş, blastema hücrelerinin olgun dokularından "geri farklılaşarak" çok yetenekli hücrelere dönüştüğüydü. Elly Tanaka'nın ekibi bu fikri doğrudan test etti. Kragl ve arkadaşları, 2009'da Nature'da yayımlanan çalışmada, farklı uzuv dokularını yeşil floresan protein (GFP) ile işaretleyip blastemaya taşıdı. Sonuç, ders kitabı anlatısını tersine çevirdi: her doku kendi soyundan gelen, potansiyeli sınırlı progenitorlar üretiyordu. Deri yine deri, kas yine kas, kıkırdak yine kıkırdak, Schwann hücreleri yine Schwann hücresi veriyordu.

Yani blastema, tek tip pluripotent hücrelerden oluşan bir çorba değil; farklı soylardan gelen hücrelerin bir arada çalıştığı bir mozaik. Bu, yenilenme için tam bir "sıfırlanma" gerekmediğini gösteriyor. Aynı çalışma, konum bilgisinin de hücre tipine bağlı olduğunu buldu: kıkırdaktan gelen blastema hücreleri nerede olduklarını biliyor, Schwann hücrelerinden gelenler bilmiyor.

Tek hücre çözünürlüğünde blastema haritası

2018'de Jessica Whited'in laboratuvarı, blastemanın ilk tek hücreli transkriptom atlasını yayımladı. Ekip, yenilenen ve normal uzuvlardan 25 binden fazla hücreyi tek tek dizileyerek yara epidermisindeki hücre tiplerini, blastemadaki farklılaşma yollarını ve korunmuş belirteç genlerini haritaladı. Bu tür bir atlas, hangi hücrenin hangi sinyale yanıt verdiğini görmeyi sağlıyor; ancak tek başına bir tedavi üretmiyor.

Sinir olmadan bacak çıkmıyor

Aksolotl yenilenmesinin en eski ve en sağlam bulgularından biri sinir bağımlılığı. Kesilen uzvun içindeki sinirler yeterli değilse blastema oluşsa bile gelişmesini tamamlayamıyor. Bu ilişkiyi kontrollü biçimde incelemek için geliştirilen yardımcı uzuv modeli (accessory limb model), 2004'te Endo, Bryant ve Gardiner tarafından tanımlandı: bir bacak siniri yan taraftaki bir yaraya yönlendirilir ve karşı taraftan alınan bir deri grefti yaranın üzerine yerleştirilir. Bu düzenek, normalde bacak çıkmayacak bir bölgede fazladan bir bacak oluşturuyor.

Model iki şeyi birden gösteriyor: yenilenmeyi tetiklemek için sinir sinyalleri gerekiyor; konum bilgisi ise deri greftinin taşıdığı "pozisyon farkı" ile ilgili.

Sinirin sağladığı sinyallerin bir kısmı fibroblast büyüme faktörü (FGF) ailesinden. Sinir kesildiğinde blastema hücreleri çoğalmayı sürdüremiyor; bu, yenilenmenin yalnızca "hücre var mı" değil, "hücreye ne söyleniyor" meselesi olduğunu gösteriyor.

Makrofajlar olmadan süreç nedbeye dönüyor

2013'te Monash Üniversitesi'nden James Godwin ve ekibi, bağışıklık sisteminin bu süreçteki rolünü çarpıcı bir deneyle gösterdi. Kesikten sonraki ilk 24 saatte makrofajlar bölgeye geliyor; hem iltihap hem de iltihap karşıtı sinyaller aynı anda devreye giriyor. Ekip, makrofajları sistemik olarak baskıladığında yara kapanıyor, ama bacak yenilenmiyor; dokuda yaygın fibrozis ve iz kalıyor. Makrofajlar geri geldikten sonra aynı yerden yeniden kesim yapıldığında ise yenilenme yeniden başlıyor.

Bu bulgu, memelilerdeki farkın yalnızca "kök hücre eksikliği" olmadığını düşündürüyor. Memelilerde makrofajlar yarayı kapatmaya, yani nedbe dokusuna yönelik çalışıyor. Aksolotlda aynı hücreler yenilenmeye izin veren bir ortam kuruyor.

Hücre nerede olduğunu nasıl biliyor?

Blastema, uzvun eksik kısmını doğru sırayla üretmek zorunda: önce üst kol, sonra ön kol, sonra el ve parmaklar. Bu, hücrelerin "konum hafızası" olmadan mümkün değil. Retinoik asit gibi kimyasallarla yapılan deneyler, blastemanın konum kimliğinin değiştirilebildiğini gösteriyor; Meis homeodomain proteinleri ve Hox genleri bu süreçte rol alıyor. Kragl ekibinin bulgusu da bunu tamamlıyor: konum bilgisi her hücrede değil, belirli soylarda taşınıyor.

32 milyar harflik bir genom

Aksolotlun genomu, 2018'de Nature'da yayımlanan bir çalışmayla çözüldü. 32 gigabaz çiftlik genom, insan genomunun yaklaşık on katı. Uzun okumalı dizileme, optik haritalama ve MARVEL adlı yeni bir birleştirici algoritma sayesinde bu tekrarlı ve zor genomun taslağı çıkarılabildi. Genomda yaklaşık 23 bin protein kodlayan gen var; ilginç olan, gelişmede kritik rol oynayan Pax3 geninin bu genomda bulunmaması. Aksolotlda Pax7 mutasyonu, farelerde Pax3 ve Pax7 eksikliğinde görülenlere benzer bir tablo üretiyor; bu, Pax7'nin Pax3'ün bazı işlevlerini üstlendiğine işaret ediyor.

Genomun kendisi yenilenmeyi açıklamıyor; ama CRISPR ve transgenik araçların aksolotlda daha kolay kullanılmasını sağlayarak deneyleri hızlandırıyor.

Bu araçların önündeki engel de genomun kendisi: 32 gigabazlık, tekrarlarla dolu bir genomda hedefleme ve birleştirme hâlâ zahmetli. Yine de aksolotl, laboratuvarda transgenik hatlar ve CRISPR mutasyonları üretilebilen birkaç yenilenme modelinden biri.

Yenilenme kusursuz değil

"Aksolotl bacağını kusursuzca yeniler" cümlesi, laboratuvar koşullarında bile fazla iyimser. 2021'de yayımlanan histolojik bir çalışmada, 55 aksolotl larvasının 29'u diğer hayvanlar tarafından ısırılarak, 26'sı ise kontrollü biçimde kesilerek incelendi. Yenilenen ön bacaklarda fazla ya da eksik parmak, birleşmiş parmaklar ve normal dışı konumlanmalar görüldü. Isırık kaynaklı kayıplarda bozukluklar daha sık ve daha ağırdı.

2024'teki bir derleme de iskelet yenilenmesinin "kusursuz bütünleşme" varsayımını sorguluyor: yeni kemik, eski kemiğe her zaman pürüzsüzce eklenmiyor. Bu ayrıntı, insan tıbbına dönük beklentileri ayarlamak için önemli.

İnsan için anlamı ne?

Memelilerde de sınırlı bir yenilenme var: farelerde ve insanlarda parmak ucunun en distal kısmı, tırnak altındaki bölge yenilenebiliyor. Ama bir kolun tamamı için gereken blastema, insanda oluşmuyor. Farkların bir kısmı bağışıklık yanıtında, bir kısmı hücre dışı matrikste, bir kısmı da sinir ve konum sinyallerinde.

Aksolotl araştırmaları, bu farkların hangilerinin değiştirilebilir olduğunu anlamak için bir harita sunuyor. Yine de bir insan uzvunun yeniden büyütülmesi, tek bir genin açılıp kapanmasıyla çözülecek bir problem değil. Aksolotlun kendisi de vahşi doğada kritik tehlike altında; laboratuvarlardaki popülasyonlar ise araştırmanın belkemiği.

Neden hâlâ bu kadar önemli?

Aksolotl, yenilenmeyi tek bir doku ya da tek bir yolak olarak değil, bir sistem olarak inceleme fırsatı veriyor: yara epidermisinden blastemaya, bağışıklık hücrelerinden sinirlere, konum bilgisinden genom düzenlemesine kadar. Her yeni çalışma, "neden biz yapamıyoruz" sorusunun cevabını biraz daha netleştiriyor; ama cevabın tamamı hâlâ eksik.

Merak Laboratuvarı · Bilimin Gizemleri · Sağlık ve Yaşam

Kaynaklar

  1. Nowoshilow et al. (2018) — The axolotl genome and the evolution of key tissue formation regulators, Nature
  2. Kragl et al. (2009) — Cells keep a memory of their tissue origin during axolotl limb regeneration, Nature
  3. Leigh et al. (2018) — Transcriptomic landscape of the blastema niche in regenerating adult axolotl limbs, Nature Communications
  4. Godwin, Pinto & Rosenthal (2013) — Macrophages are required for adult salamander limb regeneration, PNAS
  5. Bothe, Mahlow & Fröbisch (2021) — A histological study of normal and pathological limb regeneration in the Mexican axolotl, J Exp Zool B
  6. Raymond et al. (2023) — The Accessory Limb Model Regenerative Assay and Its Derivatives, Methods Mol Biol