1999 Marmara depreminden sonra dolaşıma giren bir e-posta, yıllar boyunca dünyanın dört bir yanında forward edildi. İddia şuydu: sarsıntı sırasında masa altına girmek yerine, çöken eşyaların yanında oluşan "hayat üçgeni" denen boşluğa yatmak gerekir. Fikir o kadar hızlı yayıldı ki bugün hâlâ aile sohbetlerinde karşınıza çıkabilir.
ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS), konuya ayırdığı bir soru-cevap sayfasında bu fikri "yanıltıcı" diye niteliyor ve Türkiye'deki bir deprem gözlemine dayandığını, Amerikan yapı stoğu için geçerli olmadığını belirtiyor. Ama asıl ders coğrafyayla sınırlı değil: yanlış bilgi de bir deprem sonrası enkaz kadar can alabiliyor.
Çök, kapan, tutun: neden hâlâ standart?
ABD'nin afet hazırlığı portalı Ready.gov'un deprem sayfası, bugün de aynı üç hareketi öneriyor. Yere diz çökerek in; başını ve boynunu bir kolunla kapat; sağlam bir masa ya da sıranın altına gir. Yakınlarda sağlam bir eşya yoksa, pencereden uzak bir iç duvarın yanına diz çökerek eğil ve hayati organlarını koru. Sarsıntı bitene kadar tutun.
Bu üçlünün mantığı, sarsıntının kendisinden çok düşen ve devrilen nesnelerle ilgili. Hazırlık rehberlerinin mobilya sabitlemeyi bu kadar önemsemesinin nedeni de bu: devrilen dolap, düşen televizyon, kırılan cam ve tavandan inen parçalar, sarsıntı sırasındaki yaralanmaların başlıca kaynakları arasında. Yüzey alanını küçültmek ve baş-boyun bölgesini kapatmak bu riski doğrudan azaltıyor.
Yatakta yakalanırsanız Ready.gov farklı bir şey söylüyor: yüz üstü dönün ve başınızı yastıkla kapatın. Araçtaysanız kenara çekip durun ve park frenini çekin. Dışarıdaysanız olduğunuz yerde kalın; binalardan, ağaçlardan, elektrik direklerinden ve hatlarından uzaklaşın. Tekerlekli sandalye kullanıyorsanız tekerlekleri kilitleyip başınızı kapatın.
Koşmak neden en tehlikeli seçenek?
Türkiye'de yaygın bir refleks var: sarsıntı başlar başlamaz merdivene ya da kapı boşluğuna yönelmek. Ready.gov bunun tam tersini söylüyor: içerideyseniz kalın, dışarı koşmayın, kapı boşluklarından kaçının. Nedeni basit. Sarsıntı sırasında hareket etmek, düşen ve devrilen nesnelerin arasında geçirilen süreyi uzatıyor. Merdivenler, asansörler ve koridorlar en hareketli, en korumasız bölgeler.
Bir de yapısal gerçek var: bina ayakta kalsa bile içindeki eşyalar sabitlenmemişse tehlike sürer. Ready.gov'un hazırlık listesinde bu yüzden "eşyaları sabitle" maddesi çanta kadar önemli: kitaplık, buzdolabı, su ısıtıcısı, televizyon ve duvara asılı nesneler sabitlenmeli; ağır ve kırılabilir eşyalar alt raflara konmalı.
Çantada ne var, ne kadar olmalı?
Deprem çantası denince akla gelen liste, üç kurumun önerileri karşılaştırıldığında ilginç bir noktada ayrışıyor: süre. AFAD'ın afet ve acil durum çantası bilgilendirmesinde üç günlük dayanıklı yiyecek yer alıyor. Ready.gov, "birkaç gün" için kişi başı günlük yaklaşık 4 litre (1 galon) su ve birkaç günlük bozulmayan gıda öneriyor. USGS ise suyu "en az iki hafta" üzerinden hesaplıyor.
Fark, birinin yanlış olduğu anlamına gelmiyor; varsayılan senaryo farklı. Kısa süreli kesintiler için üç günlük çanta yeterli olabilir; geniş çaplı bir yıkımda yardım ekiplerinin ulaşması haftalar alabilir. Kendi bölgenizin riskini ve evdeki kişi sayısını bilmeden liste kopyalamak, çantayı bir ritüele dönüştürüyor.
İçerik tarafında üç kurum da benzer şeyleri sayıyor: su, dayanıklı gıda, el feneri, yedek pil, pilli ya da elle çalışan radyo, ilk yardım malzemesi, düdük, toz maskesi, plastik örtü ve bant, ıslak mendil ve çöp poşeti, gaz ve suyu kapatmak için İngiliz anahtarı veya pense, konserve açacağı, yerel harita, şarj aleti ve yedek bataryasıyla cep telefonu.
Kişisel katman ise çoğu listenin atladığı yer: reçeteli ilaçlar, yedek gözlük, bebek maması ve bezi, evcil hayvan maması, nakit para, su geçirmez bir kutuda kimlik ve sigorta belgelerinin kopyaları, kişi başı uyku tulumu veya battaniye, mevsime uygun giysi ve sağlam ayakkabı. AFAD ayrıca her birey için ayrı çanta hazırlanmasını ve çantaların kolay ulaşılabilir bir yerde tutulmasını öneriyor.
Çantanın çözemediği sorun: bina ve eşya
Bir çanta, hayatta kalmayı kolaylaştırır; ama hangi binada olduğunuzu değiştirmez. Riskin asıl belirleyicisi yapının kendisi ve içindeki sabitlenmemiş kütleler. Sendai Çerçevesi'nin ikinci önceliği tam olarak buraya bakıyor: risk yönetiminin yasal ve kurumsal çerçevesini güçlendirmek. Yapı denetimi, imar uygulaması ve güçlendirme bu başlığın altında.
Finansal hazırlık da aynı listenin parçası. Ready.gov, standart konut sigortasının deprem hasarını kapsamadığını hatırlatıyor. Türkiye'de konut sigortasından ayrı bir Zorunlu Deprem Sigortası (DASK) bulunduğunu ve poliçe kapsamının sınırlarının ayrıca okunması gerektiğini not etmek yerinde olur.
Birkaç saniye: erken uyarı ne yapabilir?
Deprem erken uyarı sistemleri, sismik dalgaların sonlu hızından yararlanıyor. Yerkabuğunda P dalgaları S dalgalarından hızlı ilerliyor; sistem episantra yakın istasyonlarda önce P dalgasını yakalıyor, büyüklüğü hızla tahmin ediyor ve hasar üreten S dalgası ile yüzey dalgaları uzak bölgelere ulaşmadan önce uyarı gönderiyor.
Sınırı da aynı fiziğin içinde: episantra yakın yerlerde uyarı süresi sıfıra yaklaşıyor. ABD'de ShakeAlert bu mantıkla çalışıyor ve Ready.gov, vatandaşları telefon uyarılarına kaydolmaya yönlendiriyor. Yani erken uyarı, "depremi önceden bilmek" değil; birkaç saniyeyi kazanmak. O saniyeler asansörden inmek, ocaktan uzaklaşmak veya çök-kapan-tutun pozisyonuna geçmek için yeterli olabilir.
Sarsıntı bittikten sonraki ilk saatler
Ana şok bittiğinde risk bitmiyor; artçı şoklar sık ve bazen ana şok kadar hasar verici olabiliyor. Ready.gov, hasarlı binaya girmemeyi, binadan çıkarken hızla uzaklaşmayı ve artçı sırasında yeniden çök-kapan-tutun yapmaya hazır olmayı öneriyor.
İletişim tarafında tek bir pratik kural var: arama yerine mesaj. Metin mesajları şebekeyi daha az meşgul ediyor ve pili daha az tüketiyor. Enkaz altındaysanız bağırmak yerine boruya vurmak ya da düdük kullanmak, toz yutma riskini azaltıyor. Kıyıdaysanız sarsıntı bittikten sonra yüksek zemine veya iç kesimlere gitmek gerekiyor; tsunami riski sarsıntıyla birlikte başlıyor.
Hazırlık neden bir politika meselesi?
2015'te kabul edilen Sendai Afet Riskini Azaltma Çerçevesi, 2015-2030 dönemi için dört öncelik ve yedi küresel hedef tanımlıyor. Dört öncelik şöyle: afet riskini anlamak; risk yönetimini güçlendirmek; dayanıklılık için afet risk azaltımına yatırım yapmak; etkili müdahale için hazırlığı artırmak ve "daha iyisini inşa etmek".
Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Federasyonu'nun (IFRC) hazırlık yaklaşımı da aynı mantığa yaslanıyor: merkezî bir müdahale kapasitesi kurmak kadar, yerel toplulukların kendi riskini tanımasını ve ilk saatlerde ayakta kalmasını sağlamak.
Bu çerçevenin sessiz devrimi, odağı "afet sonrası müdahale"den "afet öncesi risk"e kaydırması. Bir ülkenin deprem bilançosu, büyük ölçüde on yıllar önce verilmiş imar ve yapı denetimi kararlarında yazılı. Bireysel hazırlık bu tablonun üstüne eklenen katman; yerine geçen bir şey değil.
Alışkanlığa dönüşmeyen hazırlık işe yaramaz
Bir çantayı bir kez hazırlamak, onu hazır tutmak anlamına gelmiyor. Ready.gov, çantanın yılda bir gözden geçirilmesini, süresi geçen ürünlerin değiştirilmesini ve ailenin ihtiyaçları değiştikçe listenin güncellenmesini öneriyor. Pratik bir takvim: her yıl aynı iki tarihte (örneğin ilkbahar ve sonbaharda) çantayı açmak, pilleri ölçmek, ilaçların son kullanma tarihine bakmak.
İkinci alışkanlık tatbikat. ABD'de Great ShakeOut, her yıl milyonlarca kişinin aynı anda çök-kapan-tutun yaptığı bir tatbikat olarak kurumsallaştı. Tatbikatın değeri, sarsıntı anında düşünmeyi gerektirmeyen bir kas hafızası yaratması. Üçüncü alışkanlık ise plan: aile içinde buluşma noktası, şehir dışından bir irtibat kişisi ve çocukların okul planının bilinmesi.
Deprem hazırlığının en zor kısmı, teşvikin görünmez olması. Kimse hazırlıklı olduğu için ödüllendirilmiyor; sadece hazırlıksız olduğu için cezalandırılıyor. Yine de o cezanın bedelini ödeyenler, çoğu zaman hazırlık kararını hiç vermemiş olanlar.
