Diyabette erken hareket: 830 milyon kişi ve tanının kaçırdığı yıllar

Özel Günler5 dk okumaYazar: KolayOnline Editoryal

Editoryal onay: AZURA Editör

Diyabette erken hareket: 830 milyon kişi ve tanının kaçırdığı yıllar — kapak görseli

Her yıl 14 Kasım'da mavi bir daire ekranlara düşüyor. Dünya Diyabet Günü, 1991'de Uluslararası Diyabet Federasyonu ile Dünya Sağlık Örgütü'nün ortak kararıyla doğdu; 2006'da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu kararıyla resmî bir BM gününe dönüştü. 2026'nın teması ise kısa ve iddialı: "diyabette erken hareket".

Kampanyanın metni üç şeyi aynı cümlede birleştiriyor: daha erken tanı, kapsamlı bakıma erişim ve damgalamayla mücadele. Bu üçlü bir sıralama değil; birbirini kilitleyen üç eşik. Birini atlarsanız diğerleri de çalışmıyor.

Kampanya bir günü anlatıyor, hastalık 365 günü

Dünya Diyabet Günü'nün yapısı gereği bir ritüeli var: anma, farkındalık, mavi ışık. Oysa diyabetin gündelik hayattaki karşılığı bir tarih değil, sürekli bir yönetim işi. Kan şekeri ölçümü, öğün planlaması, ilaç erişimi, tansiyon takibi, yıllık göz muayenesi, ayak kontrolü... Liste uzun ve tamamı bir güne sığmıyor.

WHO'nun 2026 kampanyasında dikkat çeken şey, bu sürekliliği kabul etmesi. Kampanya yalnızca "belirtileri tanıyın" demiyor; tanı sonrası bakımın kesintisiz olması gerektiğini, damgalamanın ise bu sürekliliği bozduğunu ayrı ayrı vurguluyor.

830 milyon kişi ve yüzde 14

WHO'nun 11 Kasım 2026'da güncellenen Diyabet bilgi notu tabloyu net koyuyor: 1990'da 200 milyon olan diyabetli sayısı 2022'de 830 milyona çıktı. 18 yaş ve üstü yetişkinlerde görülme sıklığı aynı dönemde yüzde 7'den yüzde 14'e yükseldi. Artış yüksek gelirli ülkelerde değil, ağırlıklı olarak düşük ve orta gelirli ülkelerde hızlı.

Ölüm tarafı daha az konuşuluyor. 2023'te diyabet doğrudan 2 milyon ölüme yol açtı ve diyabete bağlı ölümlerin yüzde 44'ü 70 yaşından önce gerçekleşti. Buna 390 bin böbrek hastalığı ölümü ekleniyor. Yüksek kan şekerinin kardiyovasküler ölümlerin yaklaşık yüzde 10'una zemin hazırladığı tahmin ediliyor.

Bu rakamların önemli bir kısmı modellenmiş tahminler; her ülkede aynı kalitede tarama verisi bulunmuyor ve ülke bazında sayılar dalgalanabiliyor. Yine de eğilimin yönü tartışmalı değil: diyabet, yirmi yılda kamu sağlığı gündeminin merkezine yerleşti.

Tanı neden bu kadar kolay değil?

Tip 2 diyabet, adı "yetişkin başlangıçlı" olsa da artık çocuklarda da görülüyor. WHO'ya göre diyabetlilerin yüzde 95'inden fazlası tip 2 ve hastalık yıllar içinde sessizce ilerliyor. Belirtiler hafif olabiliyor, fark edilmesi yıllar alabiliyor. Sonuç, tanının çoğu zaman komplikasyonlar ortaya çıktıktan sonra konması.

Tip 1 diyabet farklı bir hikâye. Ani başlayabiliyor ama sanılanın aksine yalnızca çocuklarda değil, her yaşta ortaya çıkıyor. WHO'nun 2026 kampanya metni, tip 1 diyabetin yetişkinlerde sık sık gözden kaçtığını ya da yanlış tanı aldığını özellikle vurguluyor; çünkü bu gecikmenin bedeli insülinin gecikmesi oluyor. 2025 tahminlerine göre dünyada yaklaşık 9,5 milyon tip 1 diyabetli var ve yılda 500 binden fazla yeni tanı konuyor. Hastalığın nedeni de önlenmesi de bilinmiyor; tedavisi günlük insülin.

Yıllar içinde biriken hasar

Yüksek kan şekerinin zararı bir anda değil, damar duvarında birikerek oluşuyor. Uzun süreli hiperglisemi gözde retinopatiye, böbrekte nefropatiye, sinirlerde nöropatiye ve kalp-damar hastalıklarına zemin hazırlıyor. WHO, diyabetin körlük, böbrek yetmezliği, kalp krizi, inme ve alt ekstremite amputasyonuna yol açabildiğini sıralıyor.

Bu hasarı ölçmenin pratik bir aracı var: HbA1c. Kırmızı kan hücrelerinin ortalama ömrü yaklaşık 120 gün olduğu için HbA1c, son iki-üç aydaki ortalama kan şekerinin bir tür arşivi gibi davranıyor. Tek bir ölçümün anlık dalgalanmasını değil, bir dönemin toplamını gösteriyor. Bu yüzden aynı test tanıda ve takipte farklı işler yapıyor.

Bir eşiğin anlattığı ve anlatmadığı

Diyabet tanısı bir belirtiye değil ölçüme dayanıyor. WHO'nun ve Avrupa Kardiyoloji Derneği'nin birlikte kullandığı eşikler şöyle: açlık plazma glikozu 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ve üzeri; 75 gramlık oral glikoz tolerans testinin ikinci saatinde 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ve üzeri; HbA1c'nin yüzde 6,5 (48 mmol/mol) ve üzeri olması.

Bu eşiklerin bir doğa kanunu değil, istatistiksel bir tercih olduğunu hatırlamak gerekiyor. Çizgiler, retinopati gibi mikrovasküler komplikasyonların belirgin biçimde artmaya başladığı düzeyler esas alınarak çekilmiş. Yani eşiğin bir yanı "hasta", diğer yanı "sağlıklı" demek değil; riskin süreklilik gösterdiği bir yelpazede bir işaret.

Arada kalan bölge bu yüzden önemli: bozulmuş açlık glikozu ve bozulmuş glikoz toleransı. WHO, bu kişilerde tip 2 diyabete ilerleme riskinin yüksek olduğunu ama bunun kaçınılmaz olmadığını belirtiyor.

Tanı almak, bakım almak değil

Kampanyanın en can alıcı sayısı belki de burada. WHO'ya göre 2022'de diyabetle yaşayan 30 yaş üstü yetişkinlerin yüzde 59'u hastalığı için ilaç kullanmıyordu ve tedavi kapsamı düşük ile orta gelirli ülkelerde en düşüktü. Tanı almak, otomatik olarak bakım almak anlamına gelmiyor.

WHO'nun 2022'de kabul edilen ve 2030'a kadar ulaşılması hedeflenen beş kapsama hedefi, sorunun neresine nişan aldığını gösteriyor: diyabetlilerin yüzde 80'inin tanı alması; tanı alanların yüzde 80'inin kan şekeri kontrolünün iyi olması; yine yüzde 80'inin tansiyon kontrolünün iyi olması; 40 yaş ve üstü diyabetlilerin yüzde 60'ının statin kullanması; tip 1 diyabetlilerin yüzde 100'ünün uygun fiyatlı insüline ve kan şekeri öz izlemine erişebilmesi.

Bu beş hedef yan yana okunduğunda tanı bir başlangıç değil, bir kapı. Arkasında ilaç, tansiyon takibi, göz taraması, ayak bakımı ve böbrek izlemi var. Kapıyı açıp içeri girememek, kapıyı hiç açmamak kadar maliyetli.

"Suçlama ve utanç hastalığı"

WHO'nun 2026 metni damgalamayı ayrı bir başlık olarak ele alıyor: "Diyabet damgalaması yaygın, zararlı ve önlenebilir." Bu bir nezaket cümlesi değil, bakıma bağlılığı doğrudan etkileyen bir tespit.

2013'te BMJ Open'da yayımlanan nitel bir çalışmada Avustralyalı tip 2 diyabetliler hastalıklarıyla ilgili sosyal deneyimlerini anlattı. Makalenin başlığı katılımcılardan birinin cümlesinden geliyor: "Ben buna suçlama ve utanç hastalığı diyorum." Katılımcılar, diyabetin kendi seçimlerinin sonucu olduğu yönünde bir yargıyla karşılaştıklarını; bunun da hastalığı gizleme, insülini ya da kan şekeri ölçümünü sosyal ortamlarda görünmez kılma eğilimini beslediğini aktardı.

Burada bir ayrım gerekiyor: damgalama, "hastalık ciddiye alınmasın" demek değil. Tam tersi. Suçlayıcı dil kişinin sağlık hizmetine başvurmasını geciktirebiliyor; oysa kampanyanın istediği tam olarak erken başvuru. Aynı nedenle WHO'nun sağlık çalışanlarına yönelik çağrısı, "varsayımda bulunmadan ve empatiyle konuşmak" biçiminde.

Erken hareket neyi değiştirir?

Erken tanının değeri, tedavinin mümkün olduğu bir pencereyi açmasında. Tip 2 diyabette yaşam tarzı değişikliklerinin hastalığı önleyebildiği veya geciktirebildiği WHO'nun dört başlığıyla çerçeveleniyor: sağlıklı kiloya ulaşmak, haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta hareket, sağlıklı beslenme ve tütün kullanmamak.

"Erken hareket" yalnızca bireyin değil, sağlık sisteminin de meselesi. WHO'nun 2021'de başlattığı Küresel Diyabet Kompaktı ve aynı yıl Dünya Sağlık Asamblesi'nin kabul ettiği karar, önleme ve bakımı birinci basamak sağlık hizmetine yerleştirmeyi hedefliyor. Nedeni basit: diyabet ancak düzenli temas kuran bir sistemle yönetilebiliyor.

Belirsizlik payı da var. Tip 2 diyabetin önlenebilirliğine dair kanıt güçlü olsa da bireysel riskin ne kadarının yaşam tarzıyla açıklanabileceği kişiden kişiye değişiyor; genetik yatkınlık, sosyoekonomik koşullar ve çevresel etkenler tabloyu karmaşıklaştırıyor. "Önlenebilir" ifadesini "kişinin sorumluluğunda" diye okumak, hem bilimsel hem etik olarak yanlış.

14 Kasım'ın mavi dairesi ekrandan kalktığında, tanı almamış milyonlarca kişi için asıl mesele o günün ertesi olacak.

İlgili okumalar

Özel Günler · Merak Laboratuvarı

Kaynaklar

  1. WHO — World Diabetes Day 2026
  2. WHO — Diabetes fact sheet (güncelleme: 11 Kasım 2026)
  3. WHO — First-ever global coverage targets for diabetes
  4. WHO — The WHO Global Diabetes Compact
  5. Browne et al. — 'I call it the blame and shame disease' (BMJ Open, 2013)