Şubat 1977'de Pasifik'in doğusunda, Ekvador açıklarında bir araştırma gemisi denizin 2.500 metre altına küçük bir denizaltı indirdi. Alvin adlı bu araç, okyanus ortası sırtının çatlaklarında sıcak su kaynakları arıyordu. O güne kadar bu tür kaynakların varlığı teorik olarak öngörülmüş, ama hiç görülmemişti. Denizaltı yukarı çıktığında bilim insanlarının elinde yalnızca fotoğraflar değil, beklenmedik bir manzaranın kaydı vardı: karanlıkta, sıcak suyun çevresinde toplanmış, daha önce hiç görülmemiş canlılar.
1977: Tahmin edilen ama görülmemiş bir manzara
Keşif Galápagos Rift bölgesinde yapıldı. İlk ölçümlerde sıvının sıcaklığı 17 °C'ye kadar çıkıyordu; okyanus tabanındaki suyun sıcaklığı ise 2 °C civarında. Bu ılık suyun çevresinde dev tüp solucanları, deniz tarağı benzeri yumuşakçalar ve yengeçler toplanmıştı. Deniz bilimciler için şaşırtıcı olan, canlıların bolluğu kadar beslenme biçimiydi: Bu canlılar, güneş ışığıyla çalışan bir besin zincirine bağlı değildi. NOAA'nın ders materyallerinde bu an, okyanus bilimi tarihinin en önemli keşiflerinden biri olarak anılıyor; çünkü yaşamın güneşe bağımlı olduğu varsayımı ilk kez bu kadar doğrudan sarsılmıştı. 2.500 metre derinlikte basınç, yüzeydekinin yaklaşık 250 katı; bu basınç suyun 400 °C'de bile sıvı kalmasını sağlıyor. O gün denizaltının penceresinden görülen şey, basıncın ve jeolojinin birlikte kurduğu bir vaha oldu.
Deniz suyu kayayı yıkıyor: 300-400 °C
Bacaların çalışma biçimi kimyasal bir döngü. Okyanus suyu, okyanus ortası sırtların çatlaklarından yerin altına iniyor, magma kaynaklı ısıyla karşılaşıyor ve 300-400 °C'ye kadar ısınıyor. Bu sıcaklıkta su son derece aşındırıcı hale geliyor; çevresindeki bazalt kayayı çözüyor ve içindeki metalleri ve elementleri söküp alıyor. Isınan sıvı hafiflediği için hızla yukarı çıkıyor ve deniz tabanındaki bir bacadan yeniden okyanusa karışıyor. NOAA'nın Pasifik Deniz Çevresi Laboratuvarı, en çok ve en gösterişli bacaların okyanus ortası sırtlarda, 2.000-5.000 metre su derinliğinin altındaki jeotermal bölgelerde bulunduğunu belirtiyor; o derinlikteki basınç, sıcak sıvının sıvı halde kalmasını sağlıyor.
Siyah duman ve baca mimarisi
Yüksek sıcaklıktaki sıvı, deniz tabanından küçük bir delikten çıkıyorsa "odaklanmış baca" oluşuyor. Sıvı 200-400 °C aralığında ve neredeyse hiç soğuk suyla karışmamış durumda. Soğuk deniz suyuyla buluştuğu anda içindeki metaller sülfür parçacıkları halinde çökeliyor: çinko, bakır, demir, kurşun, kadmiyum ve gümüş. Bu parçacıklar suya siyah bir duman görüntüsü veriyor; aslında duman değil, askıda duran mineral tozları. Zamanla bu mineraller bacanın kendisini inşa ediyor ve yapılar onlarca metre yüksekliğe ulaşabiliyor. Bugün karada çıkarılan bazı büyük metal yataklarının milyonlarca yıl önce bu tür bacalarda oluştuğu düşünülüyor. Bu sıvılar oksijensiz ve asidik; deniz suyuyla karıştıkları anda kimyasal bir dengesizlik doğuyor. Mikropların kullandığı enerji tam olarak bu dengesizlikten geliyor.
Yayılmış bacalar: sıcaklığın kenarı
Her baca siyah duman püskürtmüyor. Yerin derinlerinden gelen sıcak sıvı, yüzeye çıkmadan önce soğuk deniz suyuyla karışırsa, geniş bir alana yayılan ılık bir akış oluşuyor. Bu "yayılmış bacalar" deniz suyundan yalnızca birkaç on derece sıcak ve baca yapısı oluşturmuyor. Buna rağmen hidrojen sülfür ve diğer bileşikler bakımından zenginler; mikropların kullanabileceği kimyasal enerji tam da burada yoğunlaşıyor. Bacaların ekolojik önemi, sıcaklığın en yüksek olduğu noktadan çok, bu ılık ve kimyasal açıdan zengin geçiş bölgesinden geliyor.
Kemosentez: güneş olmadan üretim
Bacaların çevresindeki yaşamın temeli kemosentez. Kemosentetik bakteriler ve arkeler, hidrojen sülfür gibi bileşikleri oksitleyerek enerji elde ediyor, karbondioksiti kullanarak şeker üretiyor. Fotosentezde enerji kaynağı güneş ışığıyken, burada kimyasal bağlar. Bu mikroplar besin zincirinin tabanında yer alıyor; onları yiyen kabuklular, solucanlar ve balıklar geliyor. NOAA'nın kemosentez materyalinde altı çizilen nokta şu: Bu ekosistemler tamamen karanlıkta, güneşten bağımsız bir birincil üretimle ayakta duruyor.
Riftia ve ortakyaşam
Bu ortamın en bilinen sakini Riftia pachyptila, iki metreye kadar uzayabilen bir tüp solucanı. Yetişkin Riftia'nın ağzı ve sindirim sistemi yok. Solucan, vücudunun içindeki özel bir dokuda trilyonlarca kemosentetik bakteriyi barındırıyor; bakteriler hidrojen sülfürü işleyip besin üretiyor, solucan da onlara barınak ve gerekli kimyasalları sağlıyor. Bu ortakyaşam, hayvanların sindirim sistemini tamamen kaybedip beslenmesini mikroplara devrettiği en çarpıcı örneklerden biri. Benzer düzenekler midyelerde ve diğer solucan gruplarında da görülüyor.
Lost City: farklı bir kimya, farklı bir olasılık
2000 yılında Atlantik'in ortasında, 30° kuzey enleminde bambaşka bir baca alanı bulundu: Lost City. Bu alan, okyanus ortası sırtın ekseninden yaklaşık 15 kilometre uzakta ve 1,5 milyon yıllık bir okyanus kabuğu üzerinde yer alıyor. Sıcaklığı sağlayan şey magma değil, deniz suyunun kayadaki minerallerle tepkimeye girmesi sonucu açığa çıkan ısı. Serpantinleşme denen bu süreç, sıvıyı alkali hale getiriyor ve hidrojen ile metan bakımından zenginleştiriyor. Siyah duman yerine karbonat bacaları büyüyor. 2001'de Nature'da yayımlanan keşif makalesi, bu alanın bilinen bütün baca alanlarından farklı olduğunu vurguluyordu; farklılık yalnızca jeolojik değil, kimyasal enerjinin türü açısından da önemli.
NeMO ve Axial: deniz altındaki nabız
Bacaları yalnızca ziyaret etmek yetmiyor; zaman içinde nasıl değiştiklerini görmek gerekiyor. NOAA'nın Yeni Binyıl Gözlemevi projesi, Juan de Fuca Sırtı'ndaki Axial denizaltı yanardağının kalderasında uzun süreli ölçümler yaptı. 1998'deki püskürme sırasında deniz tabanına yerleştirilen sismometreler ve basınç kaydediciler, olayın nasıl geliştiğini kaydetti; lav akıntısı bacaların üzerini örttü, bazı kaynaklar sustu, yenileri ortaya çıktı. Bu tür gözlemler, baca ekosistemlerinin sabit değil, yanardağın ritmine bağlı olarak doğup ölen yapılar olduğunu gösterdi.
Ekosistemin sınırları ve madencilik tartışması
Baca alanları verimli ama kırılgan. Canlılar dar bir sıcaklık ve kimyasal aralığa bağlı; sıvı akışı kesildiğinde ekosistem hızla çöküyor. Öte yandan bacaların oluşturduğu sülfür yatakları, bakır ve altın gibi metaller açısından zengin. Bu yatakların çıkarılması, son yıllarda derin deniz madenciliği tartışmasının merkezinde. Madencilik, baca yapılarını doğrudan kaldıracağı için ekosistemin kendisini hedef alıyor; bilim insanları hem biyolojik çeşitliliğin hem de henüz tanımlanmamış türlerin kaybı konusunda uyarıyor. Bir başka kırılganlık dağılımda: Pasifik ve Atlantik bacalarında yaşayan türler büyük ölçüde birbirinden farklı. Aynı jeolojik olay tipi, farklı okyanuslarda farklı canlı toplulukları üretiyor; bu da tek bir baca alanının kaybının yerini doldurmanın mümkün olmadığı anlamına geliyor.
Astrobiyoloji: aynı mantık başka dünyalarda
Bacalar, Dünya dışı yaşam tartışmasının da merkezinde. Çünkü güneş ışığına ihtiyaç duymayan bir ekosistem, bir uydunun buz kabuğu altında da mümkün olabilir. Enceladus'un püskürdüğü silika tanecikleri, orada da yüksek sıcaklıkta kaya-su etkileşimi olduğunu düşündürüyor; Europa'nın buz altı okyanusu ise benzer bir kimyasal enerji potansiyeli taşıyor. Bir grup araştırmacı, alkali baca ortamlarının ilk hücrelerin enerji kaynağı olabileceğini öne sürüyor. Dünya'daki bacalar, bu hipotezlerin test edilebileceği tek doğal laboratuvar.
