Türkiye'de tiyatro festivalleri: sahnelerin yıllık takvimi

Yaşam5 dk okumaYazar: AZURA Araştırma

Editoryal onay: Editoryal

Türkiye'de tiyatro festivalleri: sahnelerin yıllık takvimi — kapak görseli

Bir festival akşamı, salon kapısında başlar. Biletini önceden almış olanların yanında son anda gelenler, oyunun başlamasına beş dakika kala yerini bulanlar, fuayede programı karıştıranlar. Sahne ışıkları sönerken oyunun kendisi kadar o oyunun hangi festivalde, hangi salonda, kimin bütçesiyle sahnelendiği de hikâyenin parçası.

Türkiye'de tiyatro festivalleri tek bir merkezden yönetilmiyor. Kamu kurumları, belediyeler, vakıflar ve bağımsız topluluklar farklı takvimlerde, farklı ölçeklerde festivaller düzenliyor. Bu çeşitlilik, izleyiciye geniş bir seçenek sunarken programları takip etmeyi de zorlaştırıyor; çünkü tarihler her yıl yeniden belirleniyor ve çoğu zaman sezon başında kesinleşiyor.

Devlet Tiyatroları: 1949'dan bugüne bir festival ağı

Devlet Tiyatrosu, 1949'da 5441 sayılı kanunla “Devlet Tiyatro ve Operası” adıyla kuruldu; genel müdürlüğe Muhsin Ertuğrul getirildi. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı'ndaki kurum tarihçesine göre opera ve bale 1966'da ayrı bir yapıya kavuştu, kurum 1971'de Kültür Bakanlığı'na bağlandı. Bugün Devlet Tiyatroları, 23 ilde 59 sahnede oyun sahneleyen ve sezon başına yaklaşık 1,5 milyon seyirciye ulaşan bir yapı.

Festival programları genellikle iki ayaklı: Devlet Tiyatroları'nın farklı bölgelerinden gelen yapımlar ve davet edilen yabancı topluluklar. Bu model, aynı oyunun farklı kentlerde sahnelenmesini ve yerel izleyicinin uluslararası bir repertuvarla tanışmasını sağlıyor.

Bu yapının festival ayağı da geniş. Kurumun resmî sitesinde Antalya, Adana, Trabzon ve Bursa'da uluslararası festivaller; Ankara'da çocuk tiyatroları festivali, Van'da çocuk ve gençlik şenliği, ayrıca kadın oyun yazarları ve Türkçe tiyatro yapan ülkeler temalı programlar listeleniyor. Festival adlarının ve kapsamlarının bir bölümü dönemsel olarak güncelleniyor; bu yüzden güncel program için kurumun duyurularını izlemek gerekiyor.

İstanbul Tiyatro Festivali: 1989'dan bu yana

İKSV'nin düzenlediği İstanbul Tiyatro Festivali, Türkiye'nin en uzun soluklu uluslararası sahne etkinliklerinden biri. Vakfın festival tarihçesine göre ilk kez 1989'da gerçekleştirildi; 1991'de Uluslararası İstanbul Festivali'nin çatısından çıkarak bağımsız bir festival haline geldi. Zehra İpşiroğlu, Dikmen Gürün ve Leman Yılmaz dönemlerinin ardından 2022'de küratoryal bir yaklaşım benimsendi.

Festivalin uluslararası ağı da bu yıllarda kuruldu. 2006'da 4. Uluslararası Tiyatro Olimpiyatları İstanbul'da festivale bağlı olarak gerçekleştirildi; 2009'da Avignon, Atina-Epidaurus ve Barcelona Grec festivalleriyle birlikte Akdeniz Festivalleri Birliği Kadmos kuruldu. Bu ortaklıklar, Türkiye'den toplulukların yurt dışı turnelerine de zemin hazırladı.

Festivalin takvimi de zaman içinde değişti. 2002'ye kadar her yıl mayıs ayında yapılan etkinlik, 2002-2017 arasında iki yılda bir düzenlendi; 2017'de yeniden yıllık hale geldi ve kasım ayına taşındı. 1997'den bu yana her yıl bir Türk ve bir yabancı sanatçıya verilen Yaşam Boyu Başarı Ödülü, festivalin kurumsal hafızasını oluşturan unsurlardan. Ortak yapımlar da festivalin ayırt edici özelliği: Pina Bausch'un Tanztheater Wuppertal ile gerçekleştirdiği “Nefes” ve La Fura dels Baus'a sipariş edilen “İstanbul, İstanbul” bunların en bilinenleri.

Şehir tiyatroları ve belediye sahneleri

İstanbul'un sahne geleneği, Cumhuriyet'ten öncesine uzanıyor. İBB Şehir Tiyatroları'nın resmî tarihçesine göre 1914'te, Belediye Başkanı Cemil Topuzlu'nun girişimiyle Darülbedayi-i Osmani kuruldu; kurumun yöneticiliğine Fransız tiyatro adamı André Antoine getirildi. Bugün Harbiye Muhsin Ertuğrul, Kadıköy Haldun Taner ve Üsküdar Musahipzade Celal gibi sahnelerde sürdürülen repertuvar, bu köklü geçmişin devamı.

Belediye tiyatroları festival takviminde de yer alıyor. Kimi belediyeler kendi festivallerini düzenliyor, kimi uluslararası festivallere ev sahipliği yapıyor. Bu yapıların bilet fiyatları ve indirim politikaları yıldan yıla değiştiği için kesin tutar vermek yerine ilgili kurumun gişe sayfasına bakmak en doğrusu.

Anadolu'da festivaller: Antalya, Adana, Trabzon, Bursa

Devlet Tiyatroları'nın Anadolu'daki festivalleri, sahne sanatlarını turne mantığının ötesine taşıyor. Antalya Uluslararası Tiyatro Festivali kentin farklı noktalarında, açık hava sahneleri ve antik tiyatrolar dahil pek çok mekânda yapılıyor. Adana'daki Sabancı Uluslararası Tiyatro Festivali, Trabzon'daki Karadeniz Tiyatro Festivali ve Bursa'daki Balkan ülkeleri festivali benzer bir işlevi üstleniyor: yurt dışından toplulukları getirmek, yerel topluluklarla aynı programda buluşturmak ve kentteki izleyiciye uluslararası bir ölçek sunmak.

Bu festivallerin kent ekonomisine etkisi de yadsınamaz. Otel dolulukları, restoranlar, ulaşım ve yerel sahne teknik hizmetleri festival haftalarında hareketleniyor. Ancak etkinin büyüklüğü yılın programına, davetli topluluk sayısına ve bilet satışına göre değişiyor; bu nedenle festival sonrası yayımlanan raporlar olmadan kesin bir ekonomik büyüklükten söz etmek zor.

Çocuk ve gençlik festivalleri

Sahne ekosisteminin en kalabalık ama en az görünür kesimi çocuk ve gençlik izleyicisi. Ankara'da düzenlenen “Küçük Hanımlar, Küçük Beyler” Uluslararası Çocuk Tiyatroları Festivali, 20. yılına ulaşan programıyla bu alanın en yerleşik örneklerinden. Festival yalnızca oyun göstermiyor; atölyeler, söyleşiler ve okul gruplarına yönelik özel seanslarla tiyatroyu bir öğrenme alanı olarak da kuruyor.

Van'daki Akdamar Çocuk ve Gençlik Tiyatroları Şenliği ise festivallerin coğrafi dağılımı açısından dikkat çekici. Doğu Anadolu'da düzenlenen bu tür etkinlikler, tiyatroya erişimin yalnızca büyük kentlerle sınırlı olmadığını gösteriyor. Çocuk festivallerinin bir başka işlevi de gelecek sezonların izleyicisini oluşturmak: bugün okul grubuyla gelen çocuk, birkaç yıl sonra kendi biletiyle salona dönebiliyor.

Festival ekonomisi: bilet, sponsor, erişilebilirlik

Bir festivalin sürdürülebilirliği üç gelir kalemine bağlı: bilet satışı, kamu desteği ve sponsorluk. İstanbul Tiyatro Festivali'nde ana sponsorluk uzun yıllardır bir enerji grubu tarafından üstleniliyor; İKSV'nin Lale Kart üyelik programı ise izleyiciye indirim ve öncelik sağlıyor. Kamu festivallerinde ise bilet gelirinin yanında kurum bütçesi belirleyici.

Kamu festivallerinde bilet fiyatları çoğu zaman sembolik kalıyor; özel festivallerde ise fiyatlar prodüksiyon maliyetine göre belirleniyor. İzleyici için en güvenilir bilgi, festivalin resmî bilet sayfasındaki güncel tarife.

Erişilebilirlik, festival programlarının ayrılmaz parçası haline geldi. İşaret dili çevirili gösterimler, sesli betimleme, tekerlekli sandalye erişimli salonlar ve düşük gelirli izleyiciye yönelik kontenjanlar kimi festivallerde standart uygulama. Yine de bu hizmetlerin hangi oyunlarda ve hangi salonlarda sunulduğu festivalden festivale değişiyor; bilet alırken ilgili sahnenin erişilebilirlik bilgisini kontrol etmek gerekiyor.

Takvimi okumak: tarihler neden her yıl değişir

Bir başka değişken, dini ve resmî tatiller. Ramazan ayı ve yaz dönemi salon programlarını doğrudan etkiliyor; festivaller bu dönemlerde ya ara veriyor ya da açık hava etkinliklerine yöneliyor. Bu nedenle bir festivalin “her yıl mayısta” yapıldığını varsaymak, birkaç yıl içinde yanlış çıkabiliyor.

Tiyatro festivallerinin tarihleri, sinema festivalleri kadar istikrarlı değil. Sezon açılışı, turne programları, salon tadilatları, kamu bütçesinin onaylanma zamanı ve uluslararası toplulukların müsaitliği tarihi belirleyen değişkenler. Bu nedenle bir önceki yılın broşüründe yazan tarihi esas almak, seyahat planı yapan izleyici için riskli.

En güvenilir yol, festivalin kendi resmî sitesini ve kurum duyurularını izlemek. İstanbul Tiyatro Festivali için İKSV'nin tiyatro sitesi, Devlet Tiyatroları programları için kurumun resmî takvimi, belediye tiyatroları için ilgili belediyenin sahne sayfası esas alınmalı. Program açıklandığında oyun bazlı takvim, salon bilgisi ve bilet satış tarihleri genellikle aynı sayfada yayımlanıyor.

Bağımsız topluluklar ve sahne ekosistemi

Festivallerin görünmeyen ayağı bağımsız topluluklar. Küçük salonlarda, dönüştürülmüş depolar ve kafelerde çalışan topluluklar için festival, yalnızca sahne almak değil, program yapımcılarıyla tanışmak ve turne ağına girmek anlamına da geliyor. Bir oyunun festivalde aldığı olumlu tepki, sonraki sezonun turnesini finanse edebiliyor.

Bu ekosistemin sürdürülebilirliği ise emek meselesine bağlı. Oyuncular, teknisyenler ve prodüksiyon ekipleri çoğu zaman proje bazlı çalışıyor; festivaller bu nedenle yalnızca sanatsal değil, ekonomik bir altyapı işlevi de görüyor. İzleyici açısından bakıldığında, bir festival programını takip etmek, aynı zamanda o sezon hangi toplulukların görünür olduğunu görmek demek.

İlgili okumalar

Yaşam · Tarih ve Kültür · Blog

Kaynaklar

  1. İstanbul Tiyatro Festivali Tarihçesi — İKSV
  2. İstanbul Tiyatro Festivali — İKSV
  3. Devlet Tiyatrosu — T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı
  4. Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü — Festival Programları
  5. Hakkımızda: Darülbedayi'den Şehir Tiyatroları'na — İBB Şehir Tiyatroları
  6. Devlet Tiyatroları Antalya Uluslararası Tiyatro Festivali — Kültür Portalı