Türkiye'nin UNESCO Dünya Mirası: 22 alan, 80 aday

Tarih ve Kültür5 dk okumaYazar: AZURA Araştırma

Editoryal onay: Editoryal

Türkiye'nin UNESCO Dünya Mirası: 22 alan, 80 aday — kapak görseli

Göbeklitepe'de bir ziyaretçi, T biçimli sütunların önünde durup tabelayı okur. Tabelada alanın 2018'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne kaydedildiği yazar. Bu cümle, ziyaretçinin gördüğü şeyin yalnızca bir arkeolojik alan değil, aynı zamanda uluslararası bir koruma rejiminin parçası olduğunu anlatır. Liste, bir ülkenin kendi mirasını nasıl yönettiğine dair küresel bir çerçeve kurar.

Türkiye bu çerçevenin içinde 1983'ten bu yana yer alıyor. Bugün listede 22 alan var; 20'si kültürel, 2'si karma. Sayı tek başına bir başarı ölçüsü değil, ama listenin nasıl işlediğini anlamak için iyi bir başlangıç noktası. Çünkü kayıt, korumanın sonu değil; denetimin, raporlamanın ve tartışmanın başlangıcı.

1972 Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olması

UNESCO, 1972'de Paris'te toplanan 17. Genel Konferansı'nda Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme'yi kabul etti. Sözleşme, kültürel ve doğal mirası tek bir çerçevede tanımlıyor ve taraf devletlere koruma yükümlülüğü getiriyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı'na göre Türkiye sözleşmeye 1983'te taraf oldu; UNESCO kayıtlarında onay tarihi 16 Mart 1983.

Türkiye, sözleşmenin yönetim organı olan Dünya Mirası Komitesi'nde üç dönem görev yaptı: 1983-1989, 2013-2017 ve 2023-2027. Komite üyeliği, karar süreçlerine katılma imkânı veriyor; aynı zamanda ülkenin kendi alanlarına ilişkin kararlarda taraf olması nedeniyle zaman zaman tartışılan bir konum yaratıyor.

Liste nasıl işliyor: üstün evrensel değer ve on kriter

Bir alanın listeye girmesi için “üstün evrensel değer” taşıması ve en az bir seçim kriterini karşılaması gerekiyor. UNESCO'nun kriterler sayfasına göre 2005'ten bu yana tek bir on kriter seti uygulanıyor; öncesinde altı kültürel ve dört doğal kriter ayrı ayrı numaralandırılıyordu. Kültürel peyzaj kavramı ise 1992'den itibaren listeye dahil edildi.

Kriterler, bir alanın neden önemli olduğunu değil, hangi tür değeri temsil ettiğini tanımlıyor: insan yaratıcılığının başyapıtı olmak, kültürel geleneklere tanıklık etmek, yerleşim ve arazi kullanımının istisnai örneği olmak gibi. Türkiye'nin alanları bu kriterlerin farklı kombinasyonlarıyla kayıtlı. Değerlendirme sürecinde ICOMOS, IUCN ve ICCROM gibi danışma organları teknik rapor hazırlıyor; nihai kararı Komite veriyor.

22 alanın haritası: 1985'ten 2025'e

Türkiye'nin ilk kayıtları 1985'te geldi: İstanbul'un Tarihi Alanları, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası ile Göreme Milli Parkı ve Kapadokya'nın kaya yerleşimleri. İstanbul'un alanı dört bileşenden oluşuyor: Sultanahmet Arkeolojik Parkı, Süleymaniye Koruma Alanı, Zeyrek Koruma Alanı ve Kara Surları Koruma Alanı. Göreme ise Türkiye'nin iki karma alanından biri.

İzleyen yıllarda liste genişledi: Hattuşa (1986), Nemrut Dağı (1987), Xanthos-Letoon (1988), Safranbolu (1994), Truva (1998), Selimiye (2011), Çatalhöyük (2012), Bursa ve Cumalıkızık (2014), Bergama (2014), Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri (2015), Efes (2015), Ani (2016), Aphrodisias (2017), Göbeklitepe (2018), Arslantepe (2021), Gordion (2023) ve Anadolu'nun Ortaçağ Dönemi Ahşap Hipostil Camileri (2023). Son kayıt 2025'te geldi.

Sardes ve Bin Tepe: 2025'in kaydı

Manisa'nın Salihli ilçesindeki Sardes Antik Kenti ve Bin Tepe Lidya Tümülüsleri, 2025'te Paris'te düzenlenen 47. Dünya Mirası Komitesi oturumunda listeye eklendi. UNESCO Türkiye Milli Komisyonu'nun aktardığına göre Bin Tepeler, Lidya krallarının ve soylularının mezarlarını içeren 119 tümülüsten oluşuyor. Antik kentte surlar, altın işlikleri, Artemis Tapınağı, hamam-gymnasium ve sinagog gibi yapılar bulunuyor.

Bu kayıtla Türkiye'nin listedeki alan sayısı 22'ye ulaştı. Sardes'in önemi, yalnızca arkeolojik yapılarda değil, tümülüslerin oluşturduğu kültürel peyzajda. Lidya Krallığı'nın başkenti olan kent, Pers, Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerinde de varlığını sürdürdü. Kültürel peyzaj kategorisi, bu tür geniş alanların tek bir yapı gibi değil, insan ve çevre ilişkisi üzerinden değerlendirilmesini sağlıyor.

Geçici liste: 80 kayıt ve yeni adaylar

Dünya Mirası Listesi'ne girmek isteyen alanların önce “geçici liste” olarak bilinen ulusal envantere kaydedilmesi gerekiyor. UNESCO'nun Türkiye sayfasında 2026 itibarıyla 80 geçici liste kaydı görünüyor. Bu liste, adayların bir havuzu; kayıt tarihleri 1994'ten 2026'ya uzanıyor.

Son yıllarda eklenen adaylar arasında Ankara'nın Cumhuriyet başkenti olarak planlanması (2025), Orta Doğu Teknik Üniversitesi kampüsü (2026) ve Ceneviz deniz ağının Akdeniz'den Karadeniz'e uzanan ticaret noktaları (2026) yer alıyor. Listenin uzunluğu, adaylık sürecinin yıllar alabildiğini gösteriyor; her yıl yalnızca sınırlı sayıda alan kaydediliyor.

Tehlike listesi: 58 alan, Türkiye'den yok

UNESCO'nun Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi'nde 2026 itibarıyla 58 alan bulunuyor. Sözleşmenin 11. maddesinin dördüncü fıkrası, Komite'ye ciddi ve özel tehlikelerle karşılaşan alanları bu listeye alma yetkisi veriyor. Listede Afganistan'dan Suriye'ye, Ukrayna'dan Libya'ya uzanan geniş bir coğrafya var; savaş, doğal afet, kaçak kazı ve kontrolsüz kalkınma başlıca tehditler.

Türkiye'nin 22 alanından hiçbiri şu anda bu listede değil. Bu, alanların tehdit altında olmadığı anlamına gelmiyor; tehlike listesi, Komite'nin belirli bir eşiği aşan durumlarda devreye girdiği bir mekanizma. Listeye alınmak, alanın Dünya Mirası statüsünü kaybettiği anlamına da gelmiyor: amaç, koruma için uluslararası dikkat ve kaynak harekete geçirmek. Türkiye'deki alanlar bunun yerine “koruma durumu” raporlarıyla izleniyor. UNESCO'nun Türkiye sayfasında 57 koruma durumu raporu listeleniyor; bu raporların önemli bölümü İstanbul, Diyarbakır ve Göbeklitepe için üretilmiş.

Koruma tartışmaları: İstanbul, Diyarbakır, Göbeklitepe

İstanbul'un Tarihi Alanları, 1985'teki kayıttan bu yana Komite'nin gündemine defalarca geldi. 2003'ten 2025'e uzanan koruma durumu raporları, alanın karşılaştığı baskıları izliyor. Planlama dergisinde 2026'da yayımlanan bir araştırma, 1985-2025 arasındaki Komite kararlarını sistematik olarak inceleyerek kararların odağının zaman içinde nasıl dönüştüğünü ortaya koyuyor. Kentteki büyük ölçekli ulaşım ve yapı projeleri, tarihi yarımadanın silueti ve alan yönetimi, tartışmanın başlıca başlıkları.

Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri için 2016'dan 2025'e kadar neredeyse her yıl koruma durumu raporu üretildi. Bu sıklık, alanın yakından izlendiğini gösteriyor. Göbeklitepe ise 2018'deki kaydından kısa süre sonra 2021, 2023 ve 2025'te rapor konusu oldu; ziyaretçi yönetimi, üst örtü ve çevre düzenlemesi bu raporların gündeminde. Arslantepe, Aphrodisias ve 2023'te kaydedilen ahşap hipostil camiler de 2025 raporlarında izlenen alanlar arasında.

Alan yönetimi ve yerel topluluklar

Dünya Mirası statüsü, alanın yönetim planı olmasını ve tampon bölgelerin tanımlanmasını gerektiriyor. Türkiye'de alan yönetimi, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın koordinasyonunda, yerel yönetimler ve alan yönetim birimleriyle yürütülüyor. Planların hazırlanması, onaylanması ve güncellenmesi süreçleri alanlar arasında farklılık gösteriyor.

Yerel toplulukların sürece katılımı, son yıllarda daha sık dile getirilen bir başlık. Bir alanın “korunması”, çoğu zaman orada yaşayan insanların gündelik hayatıyla çakışıyor: tarım, hayvancılık, turizm geliri, konut kullanımı. UNESCO'nun kültürel peyzaj yaklaşımı, bu ilişkiyi korumanın merkezine koyuyor; ancak uygulamada katılımın ne kadar gerçek olduğu alan alan değişiyor.

Bir miras alanını ziyaret etmek

Listeye girmek, bir alanın ziyaretçi sayısını artırıyor. Bu artış, koruma için hem kaynak hem baskı anlamına geliyor. Ziyaretçi olarak yapılabilecek en basit şey, alanın kendi kurallarına uymak: belirlenmiş güzergâhları kullanmak, kapalı alanlara girmemek, yazıtlara ve yüzeylere dokunmamak, gölge ve su ihtiyacını planlamak.

Daha az konuşulan bir konu, ziyaretin zamanlaması. Kalabalık saatlerden kaçınmak, hem deneyimi hem de alanın taşıma kapasitesini iyileştiriyor. Bilet ve rehber bilgileri alanın resmî yönetim biriminden veya Kültür Portalı'ndan doğrulanabilir; sezonluk çalışma saatleri ve giriş koşulları değişebiliyor. Miras, bir fotoğraf karesi değil; her ziyarette yeniden kurulan bir ilişki.

İlgili okumalar

Tarih ve Kültür · Yaşam · Blog

Kaynaklar

  1. Türkiye — UNESCO World Heritage Convention, States Parties
  2. The Criteria for Selection — UNESCO World Heritage Centre
  3. List of World Heritage in Danger — UNESCO World Heritage Centre
  4. Dünya Mirasında Türkiye — T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı
  5. UNESCO Dünya Mirası Listesi — UNESCO Türkiye Milli Komisyonu
  6. Dinçer, İ. S. (2026). UNESCO Dünya Mirası Programının Gelişimi İçinde İstanbul Kararlarının Dönüşümü. Planlama, 36(1).