Bir ormanın kaç tür barındırdığını saymak, ne kadar dayanıklı olduğunu söylemiyor. Asıl soru, türlerin hangi işleri yaptığı ve bu işlerin kaç yedeği olduğu. IPBES'in 2019'da yayımladığı Küresel Değerlendirme, bu soruyu gezegen ölçeğinde sorduğunda ortaya çıkan tabloyu 1.148 sayfada topluyor; özeti 56 sayfa.
Tür sayısı tek başına ne anlatır?
Ekosistemlerde her tür ayrı bir iş görüyor: tozlaşma, tohum yayma, ayrışma, besin döngüsü, su düzenleme. Bazı türler aynı işi benzer biçimde yapıyor; buna işlevsel yedeklilik deniyor. Yedeklilik, ekosistemin bir tür kaybına hemen çökmemesini sağlıyor.
Ama yedeklilik sonsuz değil. Aynı işi yapan türlerin hepsi aynı koşullarda gelişmiyor; kuraklık, don, hastalık gibi farklı streslerde farklı türler öne çıkıyor. Bu çeşitlilik, ekosistemin hangi darbeye nasıl yanıt vereceğini belirliyor.
Bir başka karışıklık da ölçek. Bir bahçedeki tür sayısı ile bir havzadaki tür sayısı aynı şeyi anlatmıyor. Koruma kararları genelde havza ölçeğinde veriliyor, ölçümler ise çoğu zaman daha küçük parsellerde yapılıyor. Bu uyumsuzluk, "çeşitlilik artıyor" gibi görünen sonuçların sahada neden hissedilmediğini açıklayabiliyor.
IPBES'in tablosu
IPBES Küresel Değerlendirmesi 2019'da Paris'te yapılan yedinci genel kurulda onaylandı. Rapor, yaklaşık bir milyon türün yok olma tehdidi altında olduğunu tahmin ediyor. Karasal yüzeyin yüzde 75'i önemli ölçüde değişmiş durumda; sulak alanların yüzde 85'inden fazlası kaybedildi; okyanus alanının yüzde 66'sı etkileniyor.
Rapor, kaybın arkasındaki beş doğrudan etkeni sıralıyor: arazi ve deniz kullanımındaki değişim, canlıların doğrudan sömürülmesi, iklim değişikliği, kirlilik ve istilacı yabancı türler. Sıralama bu etkenlerin ağırlığının eşit olduğu anlamına gelmiyor; ilk ikisi bugün en büyük paya sahip.
Değerlendirmenin altını çizdiği nokta, kaybın hızı: doğa, insanlık tarihinde görülmemiş bir hızda geriliyor. Aynı rapor, bu gerilemenin insan refahına katkıları azalttığını ve yükü orantısız biçimde yoksul topluluklara yüklediğini belirtiyor.
Ölçüm tarafında IUCN Kırmızı Liste, türleri yok olma riskine göre sınıflandırıyor ve küresel koruma gündeminin ortak dili hâline geldi. Liste, hangi türün ne kadar acil olduğunu gösteriyor; ancak ekosistemin bütününün durumunu tek başına anlatmıyor.
Sigorta hipotezi
Ekolojide sigorta hipotezi olarak bilinen fikir şu: tür çeşitliliği, çevresel dalgalanmalara karşı bir tür sigorta işlevi görüyor. Türlerin yanıtları birbirinden bağımsız olduğunda, biri kötü yılda gerilerken diğeri iyi durumda kalıyor; toplam işlev daha az sarsılıyor. Buna portföy etkisi de deniyor; finans mantığına benziyor.
Deneysel destek uzun bir geçmişe dayanıyor. ABD'nin Minnesota eyaletindeki Cedar Creek'te yürütülen uzun süreli çayır deneyleri, tür çeşitliliği yüksek parsellerin kuraklık gibi stres dönemlerinde üretkenliğini daha iyi koruduğunu gösterdi. Mekanizma büyülü değil: farklı türlerin farklı derinliklerden su alması, farklı zamanlarda büyümesi ve farklı hastalıklara dayanıklı olması, topluluğun ortalamasını dengeliyor.
Sigortanın bir sınırı var: bütün türler aynı darbeden aynı anda etkilenirse portföy çöküyor. Yoğun bir sıcaklık dalgası bir bölgedeki türleri birlikte vurduğunda çeşitlilik artık tampon işlevi görmüyor. Bu yüzden çeşitliliğin yanında darbe türünün de hesaba katılması gerekiyor.
Her tür aynı işi yapmaz
Çeşitliliğin koruma işlevi, tür sayısından çok işlevsel çeşitliliğe bağlı. Aynı gruptan on otçul tür, ekosisteme farklı boylardaki bitkileri kontrol eden üç tür kadar çeşitlilik katmayabilir. Kilit taşı türler ise sayıca az olsalar da etkileri büyük; bir polinatörün kaybı, ona bağımlı bir bitki türünü zincirleme etkileyebiliyor.
Bu yüzden koruma planlamasında kaç tür kurtarıldığı sorusu tek başına yeterli değil. Hangi işlevlerin temsil edildiği, hangi habitatların birbirine bağlandığı ve popülasyonların büyüklüğü de hesaba katılmalı.
Genetik çeşitlilik: görünmeyen katman
Tür çeşitliliğinin altında bir de tür içi çeşitlilik var. Aynı türün farklı popülasyonları farklı gen varyantları taşıyor; bu varyasyon, hastalıklara ve iklim dalgalanmalarına verilen yanıtı belirliyor. Küçük ve izole popülasyonlarda akrabalı yetişme artıyor, çeşitlilik azalıyor.
Genetik çeşitlilik kaybı genellikle sessiz ilerliyor: tür hâlâ listede, popülasyon hâlâ orada, ama artık darbelere daha az dayanıklı. Koruma biyolojisinde bu yüzden yalnızca tür sayısı değil, popülasyon büyüklüğü ve bağlantılılık da izleniyor.
Kayıp hemen görünmez: yok olma borcu
Habitat parçalandığında türler bir anda yok olmuyor. Küçük popülasyonlar on yıllar boyunca varlığını sürdürebiliyor, ama üreme başarısı düşüyor ve genetik çeşitlilik azalıyor. Literatürdeki adı yok olma borcu: bugün verilen zararın faturası gecikmeli geliyor.
Gecikme, karar vericiler için tehlikeli bir yanılsama yaratıyor. Bir bölgede türler hâlâ görünüyorsa orası iyi sanılabiliyor. Oysa uzun ömürlü ağaçlar ve büyük memeliler, son bireyleri kalmadan çok önce fiilen tükenmiş olabiliyor.
Bunun bir sonucu da kayan taban sorunu: her kuşak kendi gördüğü doğayı normal sanıyor. Ölçümler olmadan kaybın ne zaman başladığını hatırlamak mümkün olmuyor.
Görünmeyen altyapı
Biyolojik çeşitlilik, insan ekonomisinin görünmeyen altyapısı. Tozlaşma, zararlı kontrolü, suyun filtrelenmesi, toprağın oluşması, sel ve erozyonun düzenlenmesi bu altyapının çıktıları. IPBES bunları doğanın insanlara katkıları başlığı altında topluyor ve kaybın özellikle kırılgan grupları etkilediğini vurguluyor.
Bu hizmetlerin piyasada fiyatı yok; bu yüzden politik kararlarda kolayca görünmez oluyorlar. Bir sulak alanı kurutmanın maliyeti, o alanın sağladığı su arıtma ve taşkın koruma işlevi hesaplanmadan yapıldığında eksik çıkıyor.
Değerleme çalışmaları bu görünmezliği azaltmayı amaçlıyor, ama tek başına koruma kararı üretmiyor. Bir arının tozlaşma katkısı tarımsal verimin içinde eriyor; kaybı ancak verim düştüğünde fark ediliyor. Görünürlük kazanmak için hem ekolojik hem ekonomik ölçümün birlikte yapılması gerekiyor.
30x30 ve sonrası
2022'de Kunming-Montreal Küresel Biyolojik Çeşitlilik Çerçevesi, 196 tarafın katılımıyla kabul edildi. Çerçeve 2030 için 23 hedef ve 2050 için dört amaç belirliyor. En çok konuşulan hedef, karasal ve deniz alanlarının en az yüzde 30'unun korunması.
Ancak koruma alanı ilan etmek ile etkili korumak aynı şey değil. Yönetim kapasitesi, finansman, yerel toplulukların hakları ve denetim, hedeflerin uygulanmasında belirleyici. Çerçevenin metni de bunu kabul ediyor: alanların ekolojik olarak temsil edici olması ve etkin yönetilmesi gerekiyor.
Uygulama değerlendirmeleri, kâğıt üzerinde park sorununa dikkat çekiyor: sınırlar çizilip yönetim bırakıldığında biyolojik çeşitlilik kaybı devam ediyor. Bu yüzden hedeflerin ölçülmesi, alan büyüklüğünden çok yönetim göstergelerine bakmayı gerektiriyor.
Türkiye'den ne görünüyor
Türkiye, bitki çeşitliliği açısından Avrupa'nın en zengin ülkelerinden biri; endemik tür oranı yüksek. Bozkır, sulak alan, Akdeniz maki ve yüksek dağ ekosistemleri bir arada bulunuyor. Bu çeşitlilik aynı zamanda farklı baskıları da beraberinde getiriyor: sulak alanların kuruması, bozkırların parçalanması, istilacı türler.
Çeşitliliği korumak için hangi alanların öncelikli olduğu kadar, hangi türlerin işlevsel olarak yeri doldurulamaz olduğu da sorulmalı. Ülkenin biyolojik çeşitliliği tarım, turizm ve kentleşme baskılarıyla aynı anda karşı karşıya; koruma planlamasında hangi alanların birlikte korunacağı, tek tek alanlardan daha belirleyici hâle geliyor.
Sayı hedefleri siyasi olarak çekici; ama ekosistemlerin dayanıklılığı sayılardan çok ilişkiler ağına bağlı.
