İklim değişikliği ve ormanlar: karbon döngüsündeki rol

Doğa ve Çevre5 dk okumaYazar: KolayOnline Editoryal

Editoryal onay: AZURA Editör

İklim değişikliği ve ormanlar: karbon döngüsündeki rol — kapak görseli

Bir ormanı karbon deposu olarak düşünmek kolay: ağaç büyür, karbonu biyokütlesinde tutar, toprakta biriktirir. Ama bu depo sabit bir kasa değil; yangın, kuraklık, hastalık ve arazi kullanımı değişiklikleriyle sürekli yeniden dengelenen bir akış. İklim tartışmasında ormanların rolünü doğru okumak için hem bu akışı hem de ölçümün sınırlarını görmek gerekiyor.

Karbon nerede duruyor?

Ormanlarda karbon üç yerde tutulur: canlı biyokütle (gövdeler, dallar, kökler), ölü organik madde ve toprak. FAO'nun 2025 değerlendirmesi, dünya ormanlarındaki büyüme stoğunu 630 milyar metreküp, orman karbon stoğunu ise 714 gigaton olarak veriyor.

Bu stokların dağılımı eşit değil. Tropikal ormanlar biyokütlede zengin, boreal ormanlar toprakta daha fazla karbon tutar. Bu yüzden “orman” tek bir karbon kategorisi değil; enlem, tür ve yaş yapısına göre farklı davranan bir mozaik.

Bu dağılım, ölçüm yöntemini de belirliyor. Ülke envanterleri ağaç sayımı ve hacim tablolarına dayanırken, uydu verileri orman örtüsündeki değişimi izliyor. İki yöntem aynı soruya farklı yanıtlar verebiliyor; bu yüzden karşılaştırmalı okumalarda yöntem notu, sayının kendisi kadar önemli.

Küresel tablo: 4,14 milyar hektar

FRA 2025'e göre dünyada 4,14 milyar hektar orman var; bu, kara yüzeyinin yüzde 32'si ve kişi başına yaklaşık 0,5 hektar. Ormanların neredeyse yarısı tropiklerde.

Tablonun olumlu tarafı: on yılda ormansızlaşma tüm bölgelerde yavaşladı. Yıllık ormansızlaşma 1990-2000 arasındaki 17,6 milyon hektardan 2015-2025 arasında 10,9 milyon hektara indi. Net orman kaybı da 10,7 milyon hektardan 4,12 milyon hektara geriledi. Ormanların yarısından fazlası artık uzun vadeli yönetim planları kapsamında, beşte biri yasal koruma alanlarında.

Olumsuz taraf: 10,9 milyon hektarlık yıllık kayıp hâlâ çok yüksek. Üstelik “net” rakam, orman alanı kazanımını da içeriyor; doğal yenilenen orman alanı 1990-2025 arasında 324 milyon hektar azaldı. Birincil ormanlar 1,18 milyar hektar civarında ve kayıp hızı düşse de sürüyor.

FRA rakamları, ülkelerin resmî olarak bildirdiği verilere dayanıyor; 194 ülke ve bölgeden atanmış ulusal muhabirler bu zincirin parçası. Bu, veriyi güçlü kılan şey; ama aynı zamanda tanım farklarının sonuçlara yansıyabileceği anlamına geliyor. Orman tanımı ülkeden ülkeye değiştiğinde, sınırlar arası karşılaştırmalar da dikkat istiyor.

Yutak zayıflıyor: Amazon ve Afrika

Hubau ve arkadaşlarının Nature'da yayımladığı çalışma, bu tartışmanın en somut verilerinden birini sunuyor. 11 ülkedeki 244 bozulmamış Afrika ormanı ile Amazon'dan 321 kalıcı parsel karşılaştırıldığında, Afrika ormanlarının karbon yutağı 2015'e kadarki üç on yılda hektar başına yılda 0,66 ton karbon düzeyinde sabit kaldı; Amazon'da ise uzun vadeli bir düşüş görüldü.

Araştırma, bozulmamış tropikal ormanların 1990'lar ve 2000'lerin başında karasal karbon alımının yaklaşık yarısını, antropojenik CO2 emisyonlarının ise yaklaşık yüzde 15'ini tuttuğunu hatırlatıyor. Yani ormanlar büyük bir hizmet sunuyor; ama bu hizmet sabit bir kapasite değil.

“Yutak doygunluğu” kavramı burada devreye giriyor: bir orman yaşlandıkça büyüme hızı yavaşlar, karbon alımı azalır. İklim değişikliği bu eğilimi sıcaklık stresi, kuraklık ve yangınla hızlandırabilir.

Kuraklık ile yangın arasındaki bağ bu tabloyu daha da kırılgan yapıyor. Kuraklık, ağacın su stresini artırıp büyümeyi yavaşlatıyor; aynı zamanda yanıcı madde birikimini ve yangın olasılığını yükseltiyor. Yani yutak zayıflarken kaynak riski artıyor.

Yangın rejimi: ormanın kaynak olduğu an

FAO'nun 2025 değerlendirmesi, yangını ormanların karşılaştığı başlıca bozucu etkenlerden biri olarak öne çıkarıyor: yangın yılda ortalama 261 milyon hektar araziyi etkiliyor ve bunun neredeyse yarısı ormanlık alan. Aynı değerlendirme, 2020'de böcek, hastalık ve aşırı hava olaylarının yaklaşık 41 milyon hektar ormanı zarara uğrattığını aktarıyor. Yangın, karbonun yıllar içinde biriktirildiği depodan atmosfere hızla geri dönmesinin en görünür yolu.

2023'te Kanada'da yaşanan yangın sezonu bu mekanizmanın ölçeğini gösterdi. Ülkenin orman yangını ortalamasının çok üzerine çıkan sezon, dumanı New York'a kadar taşıdı ve ormanların kısa sürede net emisyon kaynağına dönüşebileceğini hatırlattı.

Bu nedenle orman karbonu hesabında “ortalama yıllık yutak” ile “yangın yılı” aynı kefeye konmamalı. Tek bir kötü sezon, on yılların birikimini geri çevirebilir.

AFOLU: emisyonların beşte biri

IPCC'nin Altıncı Değerlendirme Raporu'nun tarım, ormancılık ve diğer arazi kullanımı (AFOLU) bölümü, 2010-2019 döneminde bu sektörün yılda ortalama 11,9 gigaton CO2 eşdeğeri emisyon ürettiğini, bunun küresel net antropojenik sera gazı emisyonlarının yaklaşık yüzde 21'ine denk geldiğini belirtiyor. FAOSTAT ve ulusal envanter verileriyle hesaplandığında bu pay yüzde 13'e iniyor; fark, yöntem seçiminden kaynaklanıyor.

Aynı değerlendirme, karasal ekosistemlerin antropojenik CO2 emisyonlarının yaklaşık üçte birini tuttuğunu da aktarıyor. Yani ormanlar hem emisyon kaynağı hem yutak olabiliyor; hangisi oldukları, nasıl yönetildiklerine ve iklim koşullarına bağlı.

Bölgesel dağılım da dengesiz: Latin Amerika ve Karayipler'de AFOLU emisyonların yüzde 58'ini oluştururken Avrupa ve Kuzey Amerika'da bu oran yüzde 7'de kalıyor.

Azaltım tarafında AFOLU'nun elindeki araçlar biliniyor: ormansızlaşmanın önlenmesi, bozulmuş ormanların restorasyonu, tarımsal uygulamaların iyileştirilmesi ve ürün kayıplarının azaltılması. IPCC bu önlemlerin önemli bir bölümünü düşük maliyetli aralıkta değerlendiriyor; ancak etkinin büyüklüğü arazi kullanımı, gıda talebi ve yerel yönetişim koşullarına bağlı.

Ağaç dikmek neden tek başına yetmiyor?

Ağaçlandırma, iklim politikasının önemli bir aracı; ama sınırları var. Dikilen ağacın büyümesi on yıllar alır, yangın ve kuraklıkla kaybedilebilir, yerel halkın arazi kullanımıyla çatışabilir. Yüzey albedosu değişimi, özellikle kar örtülü ve kurak bölgelerde beklenen karbon kazancını azaltabilir.

Daha temel bir sorun da var: ormanlaştırma, fosil yakıt emisyonlarının yerine geçmez. IPCC değerlendirmeleri, AFOLU önlemlerinin 2030'a kadar ihtiyaç duyulan azaltımın bir bölümünü sağlayabileceğini, ancak enerji ve sanayi kaynaklı emisyonların azaltımının yerini alamayacağını vurguluyor.

Karbon dengeleme piyasalarında bu ayrım kritik. Bir kurumun “karbon nötr” iddiası, gerçek emisyon azaltımı yerine muhasebe işlemine dayanıyorsa, orman koruma çabası da iklim politikası da zayıflıyor.

Türkiye ve Akdeniz: yangın iklimi

Akdeniz havzası, iklim değişikliğinden en hızlı etkilenen bölgeler arasında. Yaz kuraklığının uzaması, sıcaklık artışı ve rüzgâr desenlerindeki değişim, yangın mevsimini genişletiyor. Türkiye'de 2021 yazında Muğla, Antalya ve Mersin çevresinde yaşanan büyük yangınlar, bu riskin somut örneklerinden biri olarak kayıtlara geçti.

Orman Genel Müdürlüğü'nün yangınla mücadele kapasitesi, hava araçları ve erken müdahale ekipleri bu tabloda belirleyici. Ancak yangın riski yalnızca söndürme kapasitesiyle değil; ormanın yapısı, yerleşim baskısı ve arazi kullanımıyla da ilgili.

Akdeniz'de yangın rejiminin değişmesi, yalnızca daha sık yangın değil, daha büyük ve daha uzun süreli yangın anlamına geliyor. Yerleşim alanlarının ormana yaklaşması müdahaleyi zorlaştırıyor ve yangın sonrası restorasyonu pahalılaştırıyor.

Türkiye'de orman alanı ile orman karbonu aynı şey değil. Alan artışı, karbon stoğunun da arttığı anlamına gelmiyor; bozulma, seyrelme ve tür değişimi stoğu azaltabiliyor.

Nasıl okumalı: üç soru

Bir orman-karbon iddiasıyla karşılaştığınızda üç soru işe yarıyor. Birincisi: hangi baz yıl, hangi yöntem ve hangi sınırlar kullanıldı? İkincisi: kazanç ne kadar kalıcı, hangi yangın ve kuraklık senaryosunda test edildi? Üçüncüsü: bu, fosil emisyonlarında ek bir azaltım mı, yoksa mevcut emisyonların muhasebeleştirilmesi mi?

Ormanlar iklim sisteminin vazgeçilmez parçası; korunmaları ve sürdürülebilir yönetimi hem biyoçeşitlilik hem su döngüsü hem de geçim kaynakları için gerekli. Ancak bu gerçek, ormanı bir denkleştirme aracına indirgeme lisansı vermiyor. Ormanın kendi değeri, karbon hesabından bağımsız olarak da savunulabilir.

İlgili okumalar

Merak Laboratuvarı · Bilimin Gizemleri · Doğa ve Çevre

Kaynaklar

  1. IPCC — AR6 Sentez Raporu
  2. IPCC — AR6 Çalışma Grubu III, Bölüm 7: AFOLU
  3. FAO — Küresel Orman Kaynakları Değerlendirmesi (FRA 2025)
  4. FAO — Ormansızlaşma yavaşlıyor, ormanlar baskı altında (FRA 2025)
  5. Hubau vd. — Bozulmamış Afrika ve Amazon ormanlarında karbon yutağı eğilimleri, Nature (2020)