Bir araştırma gemisinin indirdiği kamera, 800 metre derinlikte ağır ağır ilerliyor. Ekranda önce boş bir çamur düzlüğü var; sonra aniden beyaz, dallı bir yapı beliriyor. Yanında turuncu bir deniz yelpazesi, daha ötede ince, kamçı gibi uzanan başka koloniler. Işık yok, bitki yok, su sıcaklığı tek haneli derecelerde. Buna rağmen manzara, tropikal bir resifin serin ve karanlık bir versiyonunu andırıyor.
Derin deniz mercanları ya da soğuk su mercanları, okyanusun en az bilinen ekosistemlerinden biri. NOAA'nın verilerine göre 45 metreden 3.000 metrenin ötesine kadar uzanıyorlar; yani ışığın zayıfladığı ve tamamen kaybolduğu derinliklerde. Tropikal mercanların aksine kayalık resifler değil, ağaç, yelpaze, sütun biçiminde "bahçeler" oluşturuyorlar.
Mercan bir hayvan, ama nasıl besleniyor?
Mercanlar, polip adı verilen küçük hayvancıklardan oluşan koloniler. Her polipin tentakülleri ve tek bir sindirim boşluğu var. Tropikal mercanların çoğu, dokularında yaşayan tek hücreli alglerle ortaklık kurar; algler fotosentez yapar, mercan da onlara barınak ve besin sağlar. Bu ortaklık, resiflerin sığ ve berrak sularda bu kadar verimli olmasının nedeni.
Derin deniz mercanlarında bu ortaklık yok. Zooxanthella adı verilen simbiyotik alglerden yoksunlar; yani fotosentezden gelen bir besin kaynakları bulunmuyor. Bunun yerine akıntının taşıdığı zooplanktonu ve organik parçacıkları yakalıyorlar. Bu yüzden akıntıların hızlandığı yamaçlarda, kanal ağızlarında ve denizaltı sırtlarında yoğunlaşıyorlar.
Bu beslenme biçimi, büyümeyi de belirliyor. Akıntı ne kadar düzenli ve besin taşıyorsa koloni o kadar gelişiyor. Ama aynı akıntı, tortu da taşıyor; çok fazla tortu polipleri boğabiliyor. Derin deniz mercanlarının dağılımı, bu iki etkinin kesiştiği dar bir aralıkta şekilleniyor.
Resif mi, bahçe mi?
Soğuk su mercanlarının en bilinen türü, uzun yıllar Lophelia pertusa adıyla anıldı. 2016'da yapılan bir taksonomik revizyonla tür Desmophyllum pertusum olarak yeniden sınıflandırıldı; bu değişiklik alanda hâlâ tartışılıyor ve birçok yayın eski adı kullanmaya devam ediyor. İsim karmaşasının ötesinde, türün yaptığı iş dikkat çekici: Ölü kolonilerin iskeletleri üzerine yenileri yerleşiyor ve binlerce yıl boyunca üst üste biriken yapılar, deniz tabanından yükselen mercan tepeleri oluşturuyor.
Bu tepeler, tek tek mercanlardan çok daha büyük bir ekosistem. NOAA'nın "Milyon Tümsekler" olarak andığı bölge, Georgia ve Florida açıklarında 600 ila 800 metre derinlikte uzanıyor ve bilinen en geniş sürekli derin deniz mercan alanlarından biri. Tümseklerin bazıları yüz binlerce yıllık. İçlerinde yaşayan balıklar, karidesler, yengeçler ve diğer omurgasızlar için barınak, üreme alanı ve beslenme sahası işlevi görüyorlar.
Bu yüzden derin deniz mercanları, ticari balıkçılık açısından da önemli. NOAA, mercan bahçelerinin orfoz, mercan balığı ve kayabalığı gibi türler için yavru büyütme alanı olduğunu belirtiyor. Mercanların yok olması, yalnızca bir manzaranın değil, bir balıkçılık kaynağının da kaybı anlamına geliyor.
Milimetreyle büyüyen, binlerce yıl yaşayan
Derin deniz mercanlarının büyüme hızı, sabır sınavı gibi. NOAA'nın verilerine göre yılda yalnızca birkaç milimetre uzuyorlar. Aynı kaynak, ağır trol ağlarının bu yavaş büyüyen bahçeleri birkaç saat içinde moloza çevirebileceğini, yenilenmenin ise yüzlerce yıl alabileceğini söylüyor. Bazı durumlarda yenilenme hiç olmuyor.
Yavaş büyüme, uzun ömürle birleşiyor. Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarı'ndan araştırmacılar, Hawaii açıklarında yaklaşık 400 metre derinlikten alınan örnekleri radyokarbon yöntemiyle tarihlendirdi. Altın mercan (Gerardia) örneklerinde en uzun ömür 2.740 yıl, siyah mercan (Leiopathes) örneklerinde ise 4.270 yıl olarak hesaplandı. Dört binden fazla yıl, bilinen en uzun yaşayan deniz organizmaları arasına girmek için yeterli.
Bir koloninin yaşı nasıl ölçülür?
Mercan iskeleti, kalsiyum karbonat kristallerinden oluşuyor ve büyüdükçe katman katman birikiyor. Bu katmanların içinde iki türlü zaman kaydı var. Birincisi, radyokarbon: Atmosferdeki karbon-14 oranı zamanla değişiyor, iskelete giren karbon da bu oranı taşıyor. 1950'lerde ve 1960'larda yapılan nükleer denemeler, atmosferdeki karbon-14 miktarını belirgin biçimde artırdı. Bu "bomba karbonu" işareti, modern dönemde büyümüş mercan katmanları için adeta bir zaman damgası işlevi görüyor.
İkinci yöntem, uranyum-toryum tarihleme. İskeletteki uranyumun zamanla toryuma bozunması, binlerce yıllık ölçeklerde güvenilir sonuç veriyor. Ancak her iki yöntemin de varsayımları var: Okyanus suyunun karbon rezervuar yaşı, bölgeden bölgeye değişiyor ve düzeltme gerektiriyor. Bu yüzden tek bir sayı değil, bir aralık ve belirsizlik payı veriliyor.
Yaş hesaplarının bir başka zorluğu, koloninin merkezinin ölü olması. Canlı doku genellikle dış katmanlarda bulunuyor; merkezdeki eski iskelet boşalmış oluyor. Bu durum, hem yaş hem büyüme hızı hesaplarını karmaşıklaştırıyor.
İskelet bir iklim arşivi
Mercan iskeleti yalnızca yaş bilgisi taşımıyor. Büyürken deniz suyundaki oksijen ve karbon izotoplarını, eser elementleri ve sıcaklığa duyarlı izleri kaydediyor. Bu sayede derin deniz mercanları, geçmiş okyanus sıcaklıkları, akıntı rejimleri ve karbon döngüsü hakkında veri sağlayan doğal arşivler hâline geliyor. Buzul çağlarında okyanusun nasıl davrandığını anlamak isteyen paleoklimatologlar için bu kayıtlar değerli.
Bu kaydın kapsamı, mercanın bulunduğu yerle ilgili. Bir mercan yalnızca kendi yaşadığı derinlikteki koşulları kaydediyor; okyanusun tamamını temsil etmiyor. Yine de farklı bölgelerden ve farklı derinliklerden örnekler bir araya geldiğinde, geniş ölçekli bir tablo çıkabiliyor.
Soğuk su neden kritik?
Mercanlar iskeletlerini aragonit adı verilen bir kalsiyum karbonat formunda yapıyor. Aragonitin çökelmesi, deniz suyundaki karbonat iyonlarının doygunluk düzeyine bağlı. Okyanus karbondioksit aldıkça pH düşüyor, karbonat iyonu azalıyor ve doygunluk düzeyi geriliyor. Soğuk sularda karbondioksit daha kolay çözündüğü için bu eşik, derinlerde daha yakın.
Derin deniz mercanları, bu eşiğe zaten yakın sularda yaşıyor. Doygunluk daha da düşerse iskelet yapımı zorlaşıyor, hatta mevcut iskelet çözünmeye başlayabiliyor. NOAA, okyanus asitlenmesinin derin deniz mercanları üzerindeki etkilerinin henüz ayrıntılı olarak incelenmediğini, ancak kalsiyum karbonat iskeleti kuran tüm canlılar gibi bu mercanların da olumsuz etkilenmesinin beklendiğini belirtiyor.
İnsan baskısı: trol, kablo, madencilik
Derin deniz mercanlarına yönelik en doğrudan tehdit, deniz tabanını sıyıran trol ağları. Bir trol geçişi, yüzlerce yılda oluşmuş bir yapıyı dakikalar içinde düzleştirebiliyor. Denizaltı kabloları, petrol ve gaz arama faaliyetleri, deniz madenciliği ve petrol sızıntıları da aynı riskleri taşıyor.
Bu tehditleri değerlendirmek için önce nerede ne olduğunu bilmek gerekiyor. NOAA, deniz tabanının yüzde 0,05'inden azının haritalandığını belirtiyor. Yani korunacak alanların büyük kısmı henüz keşfedilmemiş durumda. Bu, deniz koruma politikalarının en temel açmazlarından biri: Görmediğiniz bir yeri koruyamıyorsunuz.
Buna karşılık keşif çalışmaları hız kazandı. NOAA'nın Okeanos Explorer gemisiyle yapılan seferler, her yıl yeni mercan alanları ve yeni türler ortaya çıkarıyor. Derin deniz mercanlarından elde edilen bazı bileşiklerin antibiyotiğe dirençli enfeksiyonlarla mücadelede umut verdiği de rapor edildi.
Bilmediğimiz ne kadar çok
Derin deniz mercanlarının larvaları nasıl yayılıyor, koloniler birbirine ne kadar bağlı, yeni alanlar nasıl kolonize ediliyor? Bu soruların cevapları hâlâ büyük ölçüde bilinmiyor. Bazı türlerin yumurtalarını suya bırakıp döllenmeyi akıntıya bıraktığı biliniyor; ama larvaların ne kadar süre suda kaldığı ve ne kadar uzağa gittiği türden türe değişiyor.
Bir başka bilinmeyen, mercan tepelerinin "canlı" mı yoksa "kalıntı" mı olduğu. Bazı bölgelerde yüzeyde canlı koloniler varken, altta kalan devasa yapılar binlerce yıl önce büyümüş ve artık aktif değil. Hangi koşullarda yeni kolonilerin yerleştiği, hangi koşullarda sürekliliğin koptuğu, iklim değişikliğiyle birlikte daha da önemli hâle geliyor.
Derin deniz mercanları, okyanusun en yavaş ve en sabırlı mühendisleri. Bir koloninin büyümesi insan ömrüyle ölçülemeyecek kadar yavaş; yok olması ise birkaç saat sürebiliyor. Bu asimetri, deniz koruma tartışmasının merkezinde duruyor.
